ਬਲਰਾਜ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, ਯੂ.ਕੇ.
ਸਲੀਮਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਇਹ ਪੱਥਰੀਲੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ ਹਨ… ਬਿਲਕੁਲ ਮੇਰੇ ਬਾਬੁਲ, ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦਿਲ ਵਾਂਗ। ਅੱਜ ਵੀਹ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਹਨੇਰੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੋਇਆਂ। ਬਾਹਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਅਕਸਰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਫੂਫੀ ਜਾਨ (ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਬੇਟੀ ਜਹਾਂਆਰਾ) ਵਿੱਚ ਭੁਲੇਖਾ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਬਦਨਸੀਬ ਧੀ ਹਾਂ—ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ।
ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਰੂਹ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਕੀਲ ਖ਼ਾਨ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਮੇਰੇ ਵਾਲਿਦ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਬੇਟੀਆਂ ਸਨ। ਜ਼ੀਨਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ‘ਜ਼ੀਨਤ-ਉਲ-ਮਸਾਜਿਦ’ ਬਣਵਾਈ ਅਤੇ ਬਾਪ ਦੀ ਬਿਰਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ; ਬਦਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ, ਜੋ ਬੜੀ ਨਿਮਰ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ਾ ਸੀ; ਜ਼ੁਬਦਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਆਹ ਤਾਇਆ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਿਪੀਹਰ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨਾਲ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਮਿਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ। ਪਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਰੀਬ ਮੈਂ ਸਾਂ—ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਸਵੈ-ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿੱਜੀ ਕੁਤਬਖਾਨਾ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ 7 ਸਾਲ ਦੀ ਸਾਂ, ਮੈਂ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਵਾਲਿਦ ਨੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਸਲਾਹ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਚਹੇਤੀ ਧੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਖ਼ਿਆਲ ਸ਼ਾਇਰਾ ਵੀ ਧੜਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ‘ਮਖ਼ਫ਼ੀ’ (ਛੁੱਪੀ ਹੋਈ) ਦੇ ਤਖ਼ੱਲਸ ਹੇਠ ਲਿਖਦੀ ਹੈ।
ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਰਬਾਦੀ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਉਹ ਸਫ਼ਰ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ…
ਮੇਰੇ ਵਾਲਿਦ ਬੇਹੱਦ ਕੱਟੜ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਮੈਂ ਇਸ਼ਕ-ਮੁਹੱਬਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਹ ਸਾਂ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੈਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮਿਸਰਾ ਲਿਖਿਆ, “ਦਰ-ਏ-ਦਿਲ ਬਜ਼ਨ, ਕਿ ਦਰ ਬਿਗੁਸ਼ਾਯੰਦ…” (ਦਿਲ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹ ਸਕੇ…)
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਰੱਬ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਵੱਲ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਅਗਲੀ ਲਾਈਨ ਲਿਖ ਕੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਇਸ਼ਕ-ਏ-ਹਕੀਕੀ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਮੁਕਾਮ ‘ਤੇ ਲੈ ਗਈ, “ਕਿ ਬਾਰ-ਹਾ ਜ਼ਦਮ, ਵ ਕਿਸੇ ਦਰ ਨਾ-ਕੁਸ਼ਾਦ!” (ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਖੜਕਾਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਿਆ!)
ਮੇਰੇ ਵਾਲਿਦ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਮੇਰੀ ਇਸੇ ਹਾਜ਼ਰ-ਜਵਾਬੀ ਤੋਂ ਉਹ ਡਰਦੇ ਵੀ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸਾਂ, ਤਾਂ ਬਾਬੁਲ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਟੋਕਿਆ। ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਰੱਬ ਨੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿੰਨੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਰੂਹ ਪਾਈ ਹੈ।”
ਪਰ ਉਸ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਰੂਹ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸੀ—ਅਕੀਲ ਖ਼ਾਨ। ਬਹਾਦਰ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਉੱਚਕੋਟੀ ਦਾ ਸ਼ਾਇਰ।
ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ…
ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਮਹਿਲ ਦੀ ਛੱਤ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਲਿਖਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਤਖ਼ੱਲਸ ਸੀ ‘ਮਖ਼ਫ਼ੀ’—ਯਾਨੀ ਛੁੱਪੀ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਛੁੱਪ ਕੇ ਜਿਊਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਭ ਹੀ ਲਿਆ।
ਮੈਂ ਮਹਿਲ ਦੀ ਛੱਤ ‘ਤੇ ਸੁਫ਼ੇਦ ਲਿਬਾਸ ਵਿੱਚ ਟਹਿਲ ਰਹੀ ਸਾਂ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਾਸਦ (ਸੁਨੇਹਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ) ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੇਅਰ ਭੇਜਿਆ, “”ਬੇ-ਹਿਜਾਬਾਨਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਬਰ-ਆਮਦੀ ਦਰ ਲਿਬਾਸ-ਏ-ਸੁਫ਼ੇਦ…”
ਇਸਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਬਿਨਾਂ ਪਰਦੇ ਦੇ, ਸੁਫ਼ੇਦ ਲਿਬਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲ ਦੀ ਛੱਤ ‘ਤੇ ਇੰਜ ਆਈਂ ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁਲਾਬ ਦੀ ਕਲੀ ਲਿਪਟੀ ਹੋਵੇ।
ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਆ ਗਈ। ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਇੰਨੀ ਹਿੰਮਤ? ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਉਠਾਈ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਭੇਜਿਆ, “ਗੁਲ ਅਜ਼ ਨਜ਼ਾਕਤ-ਏ-ਖ਼ੁਦ ਬਰਗ-ਏ-ਗੁਲ ਨਮੀ-ਸ਼ਵਦ, ਗਰ ਦੀਦਨ-ਏ-ਮਾ ਖ਼ਾਹੀ, ਦਰ ਬਾਗ਼-ਏ-ਮਾ ਬਿਆ।”
ਮੇਰੇ ਕਹਿਣ ਦਾ ਅਰਥ ਸੀ ਕਿ ਗੁਲਾਬ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਕਰਕੇ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਖਿੜਦਾ (ਯਾਨੀ ਮੈਂ ਇੰਨੀ ਸੌਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ)। ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰਾ ਦੀਦਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ (ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਕੇ) ਮੇਰੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਪਵੇਗਾ।”
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਅਸਲ ਕਾਵਿਕ ਤਕਰਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ।
ਸਾਡੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਸਾਡਾ ਪਿਆਰ ਪਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਪਰ ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਕੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਅਕੀਲ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਅੱਬਾਜਾਨ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਧੜਕਣ ਲੱਗਾ। ਜੇਕਰ ਅੱਬਾਜਾਨ ਨੇ ਅਕੀਲ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਪੱਕੀ ਸੀ।
“ਅਕੀਲ! ਇਸ ਦੇਗ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲੁਕ ਜਾਓ, ਜਲਦੀ!” ਮੈਂ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਦੇਗ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਰੋ ਪਈ।
ਅਕੀਲ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਮੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਦੇਗ ਹੇਠਾਂ ਛੁਪਾ ਲਿਆ।
ਬਾਬੁਲ ਅੰਦਰ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਖ਼ੌਫ਼ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਲਿਆ। ਉਹ ਉਸੇ ਦੇਗ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੋਵੇ।
ਅੱਬਾਜਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, “ਇਸ ਦੇਗ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਅੱਗ ਬਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ!”
ਮੇਰੇ ਸਾਹ ਰੁਕ ਗਏ। ਮੈਂ ਚੀਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਬਾਬੁਲ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਰ ਕੇ ਭੀਖ ਮੰਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਅਕੀਲ ਨੇ ਦੇਗ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮੈਨੂੰ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਅਕੀਲ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਕੱਢੀ। ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਮੇਰੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਦਾਗ਼ ਨਾ ਲੱਗਣ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਗ ਬਲਦੀ ਰਹੀ, ਦੇਗ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ… ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਇੱਕ ਚੀਕ ਤੱਕ ਨਾ ਨਿਕਲੀ। ਅਕੀਲ ਨੇ ਮੇਰੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਲਾਜ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਉਸੇ ਦੇਗ ਦੀ ਅਗਨ-ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਫ਼ਨਾਹ ਕਰ ਲਿਆ।
ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦਿਨ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਅੱਬਾਜਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ‘ਚੌਬੁਰਜੀ’ ਬਾਗ਼ ਬਣਵਾਇਆ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸਨ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਿਆ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਮੀਲ ਦੂਰ ਲਾਹੌਰ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਾਵਾਂਗੀ।
ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ।
ਮੈਂ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, “ਗੁਲਸ਼ਨ ਮੇਂ ਗੁਲ ਰੁਖੋਂ ਸੇ ਅਜੀਬ ਇਤਿਫ਼ਾਕ ਹੈ, ਹਮ ਗੁਲ ਸਮਝ ਰਹੇ ਥੇ, ਮਗਰ ਵੋ ਤੋ ਖਾਰ ਨਿਕਲਾ।”
ਅੱਬਾਜਾਨ ਮੇਰੀ ਆਜ਼ਾਦ ਖ਼ਿਆਲੀ, ਮੇਰੇ ਗੁਪਤ ਮੁਸ਼ਾਇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਆਦਤ ਅਤੇ ਇਸ ਇਸ਼ਕੀਆ ਸ਼ਾਇਰੀ ਤੋਂ ਚਿੜਦੇ ਸਨ। ਰਹੀ-ਸਹੀ ਕਸਰ ਉਦੋਂ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ 1681 ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਅਕਬਰ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਅੱਬਾਜਾਨ ਦੀਆਂ ਕੱਟੜ ਨੀਤੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅੱਬਾਜਾਨ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਅਕੀਲ ਦਾ ਇਸ਼ਕ ਕਦੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਸਲੀਮਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇੱਥੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਬੈਠ ਕੇ ਮੈਂ ਰੋਂਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ 5,000 ਗਜ਼ਲਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਮਖ਼ਫੀ’ ਲਿਖਦੀ ਹਾਂ।
ਮੈਂ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਇਹ ਸ਼ੇਅਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹੇਗਾ: “ਦਰ ਸੁਖ਼ਨ ਪਿਨਹਾਂ ਸ਼ੁਦਮ, ਮਾਨੰਦਿ ਬੂ ਦਰ ਬਰਗਿ ਗੁਲ, ਹਰ ਕੇ ਦਾਵਦ ਮੈਲਿ ਦੀਦਨ, ਦਰ ਸੁਖ਼ਨ ਬੀਨਦ ਮਰਾ।” (ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਜ ਛੁਪੀ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਦੀ ਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਬੂ। ਜਿਸਨੂੰ ਮੇਰੇ ਦੀਦਾਰ ਦੀ ਚਾਹਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵੇ।)
ਇਹ ਸ਼ੇਅਰ ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਲਾਗੂ ਸਖ਼ਤ ਪੜਦਾ ਪ੍ਰਥਾ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਾਵਿਕ ਤਨਜ਼ (ਵਿਅੰਗ) ਵੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੈਦ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਰੂਹ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਰਾਹੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਜ਼ਾਦ ਰਹਿ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਰਹੇਗੀ।
ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਵੇਗੀ।
ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਕਲਮ ਅੱਜ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਦਰਦ ਇਸ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਲੋਕ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਸਮਝਣਗੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਪੰਨੇ ਫਰੋਲੇਗਾ, ਉੱਥੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਾਜ਼ਿਮ ਅਕੀਲ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਬੇਟੀ ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਇਸ਼ਕ ਇਸ ਕੈਦਖਾਨੇ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ… ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹੇਗਾ।
ਅੱਜ 1702 ਵਿੱਚ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ‘ਤੀਸ ਹਜ਼ਾਰੀ’ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਲੋਕ ਭਾਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਕੈਦੀ ਕਹਿਣ, ਪਰ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚੌਬੁਰਜੀ ਦੇ ਖੰਡਰ ਗਵਾਹ ਰਹਿਣਗੇ ਕਿ ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਮੁਹੱਬਤ ਮਹਿਬੂਬ ਵਾਂਗ ‘ਪਿਆਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦ’ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਰਾਜ਼ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Total Views: 4 ,
Real Estate
