ਬਲਰਾਜ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਯੂ.ਕੇ.
ਮੈਂ ਉਦੋਂ ਨਵਾਂ-ਨਵਾਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਇੱਥੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਬੜਾ ਅਜੀਬ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੀ ਤਹਿਜੀਬ ਸਾਨੂੰ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਢਿਆਂ ਖਾਸਕਰ ਉਸਤਾਦਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਬੁਲਾਉਣ ਤੋਂ ਵਰਜਦੀ ਹੈ। ਅਣਜਾਣਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਪਿਕਾ ਨੂੰ ਮੈਡਮ ਕਹਿ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਦਫਾ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਟੋਕਿਆ, ਪਰ ਕਾਰਨ ਨਾ ਦੱਸਿਆ। ਅਖੀਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ ਮੇਰੇ ਮੈਡਮ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਐਨਾ ਚਿੜ ਗਈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਕੂਲ ਛੁੱਟੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਲਿੱਖਤੀ ਸੌਰੀ ਲਿਖਵਾਈ ਤੇ ਮੈਡਮ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮਝਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦਾ ਅੱਡਾ ਚਾਲਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਚਾਲਿਕਾ ਮੈਡਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਜੇ ਇਸ ਵਾਕਿਏ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਪੰਗਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸਰ ਕਹਿਕੇ ਸੰਬੋੋਧਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਚਾਰੇ ਖੁਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪੈ ਗਿਆ, “ਮੈਂ ਸਰ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਸਰ ਨਾ ਕਹਿ।”
ਖੈਰ ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਅਧਿਅਪਿਕਾ ਤੋਂ ਸਰ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਸਮਝੇ, ਜੋ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
“ਸਰ (SIR)” ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਾਫੀ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸੰਬੋਧਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ “ਜੀ” ਜਾਂ “ਸਾਹਿਬ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਅੱਜ “ਸਰ” ਸ਼ਬਦ ਸਾਡੀ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇੰਨਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ। ਸਰ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਭਾਜੀ, ਬਾਈ ਜੀ, ਭਾਊ, ਜਨਾਬ, ਸ੍ਰੀਮਾਨ ਜੀ ਜਾਂ ਸਾਹਿਬ” ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ “Dear Sir” ਲਿਖ ਕੇ ਰਸਮੀ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ “ਸਰ” ਕਹਿਣਾ ਇੱਕ ਆਮ ਰਿਵਾਜ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਚੇਲੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
“ਸਰ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਲਿਖਤੀ ਵਰਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 13ਵੀਂ ਸਦੀ (ਲਗਭਗ 1297 ਈਸਵੀ) ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। BBC ਦੀ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ “The Story of English” ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਇਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ “ਸਰ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਪੁਰਾਣੀ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ “Sire” ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ, , ਜੋ ਲਾਤੀਨੀ ਸ਼ਬਦ “Senior” (ਵੱਡਾ) ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ “ਪਿਤਾ” ਜਾਂ “ਵੱਡੇ” ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ (Nobility) ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਹੋ ਗਿਆ। Oxford English Dictionary (OED): ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਰੋਤ ਹੈ ਜੋ “Sir” ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ 1200 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਟਰੈਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।
The Age of Chivalry (History Channel): ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ‘Knights’ ਨੂੰ “Sir” ਕਹਿ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਯੁੱਗ (Middle Ages) ਵਿੱਚ, ਇਹ ਨਾਈਟਹੁੱਡ (Knighthood) ਖਿਤਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਣੀ ਦੁਆਰਾ “ਨਾਈਟ” (Knight) ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ‘ਨਾਈਟ’ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ “Sir” ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ: Sir Isaac Newton)। ਇੱਕ ਆਮ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ SIR ਦਾ ਮਤਲਬ “Slave I Remain” (ਮੈਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸਦਾ ਗੁਲਾਮ ਰਹਾਂਗਾ ਅਰਥਾਤ ਮੈਂ ਬ੍ਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਪ੍ਰਤਿ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਫਾਦਾਰ ਰਹਾਂਗਾ।) ਹੈ।
The British Monarchy Records: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ (Honours Lists) ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ “Order of the British Empire” (OBE) ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਰ’ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਯੋਧਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਾਦਰੀਆਂ (Priests) ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ “Sir” ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਸਰ ਬਲਰਾਜ ), ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਨਾਲ (ਸਰ ਸਿੱਧੂ ਗਲਤ ਹੈ)।
ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਕੋਈ ਵੀ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ “Sir” ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕੁਲੀਨ ਖਿਤਾਬ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਜੇਕਰ “Sir” ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ “ਲੇਡੀ” ਜਾਂ “ਮੈਡਮ” ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਨਾਈਟਹੁੱਡ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ “Dame” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ “Knighthood” (ਨਾਈਟਹੁੱਡ) ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦੇ ਕੇ “Sir” ਲਕਬ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਖਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ:
1. ਸਰ ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ, ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਸਨ। ਸਾਲ 1915 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਰ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1919 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦਾ ਸਾਕਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਟੈਗੋਰ ਜੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ “Sir” (ਨਾਈਟਹੁੱਡ) ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਸਨਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।
2. ਸਰ ਸੀ.ਵੀ. ਰਮਨ ਮਸ਼ਹੂਰ ਭਾਰਤੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ (Physicist) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ “ਰਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ” (Raman Effect) ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ 1929 ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
3. ਸਰ ਜਗਦੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੇਡੀਓ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ 1917 ਵਿੱਚ ਸਰ ਦੇ ਖਿਤਾਬ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜੇ ਗਏ ਸਨ।
4. ਸਰ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ 1888 ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ।
5. ਸਰ ਐੱਸ. ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ਨੂੰ ਅਸੀਂ “ਅਧਿਆਪਕ ਦਿਵਸ” ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ 1931 ਵਿੱਚ ‘ਸਰ’ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਮਿਲੀ ਸੀ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਆਰਟੀਕਲ 18 (Article 18) ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਖਿਤਾਬ (Title) ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ ਜੋ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਤਕਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰੇ (ਸਿਰਫ਼ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਡਿਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ)। ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ “Sir” ਦੀ ਥਾਂ ਭਾਰਤ ਰਤਨ, ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ, ਅਤੇ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਗੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜਿਵੇਂ ‘Sir’ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ‘Madam’ (ਮੈਡਮ) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ। Madam’ ਸ਼ਬਦ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ “Ma Dame” ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ “ਮੇਰੀ ਮਾਲਕਣ” (My Lady)। ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ “Madame” ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਆਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਲਿਖਤੀ ਵਰਤੋਂ 13ਵੀਂ ਸਦੀ (ਲਗਭਗ 1297 ਈਸਵੀ) ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਯੁੱਗ ਸਮੇਂ ‘Madam’ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ‘Sir’ (Knight) ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
Ma’am (ਮੈਮ), ‘Madam’ ਦਾ ਹੀ ਛੋਟਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ “Your Majesty” ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ “Ma’am” ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ‘Madam’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਫ਼ਤਰਾਂ, ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਔਰਤ ਸਪੀਕਰ ਜਾਂ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ “Madam Speaker” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ‘Knighthood’ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅੱਗੇ ‘Sir’ ਦੀ ਥਾਂ ਡੇਮ “Dame” ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ: Dame Judi Dench)।
ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹਵਾਲੇ (Documentary & Historical References)
* The Oxford English Dictionary (OED): ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਇਹ ਸ਼ਬਦ “ਨਨ” (Nuns) ਅਤੇ ਉੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਹੁਦਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਸੀ।
* Documentary – “The Secret History of Titles”: ਇਹ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਮਾਜਿਕ ਦਰਜਾਬੰਦੀ (Social Hierarchy) ਵਿੱਚ ‘Madam’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਬਦਲੀ।
* BBC History Magazine: ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ‘Etiquettes’ (ਤਹਿਜ਼ੀਬ) ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਛਪਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘Sir’ ਅਤੇ ‘Madam’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ‘Madam’ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਸਤਿਕਾਰ ਲਈ “ਬੀਬੀ ਜੀ” ਜਾਂ “ਭੈਣ ਜੀ” ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਰਸਮੀ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ‘ਮੈਡਮ’ ਸ਼ਬਦ ਬਹੁਤ ਮਕਬੂਲ ਹੈ।
ਕਈ ਵਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ‘Madam’ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਡੇਮ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਓਹੀ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਲਈ “Sir” ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚਾ ਸਨਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਲਾ, ਵਿਗਿਆਨ, ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਔਰਤਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਕਮਾਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਉਪਾਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ:
1. ਡੇਮ ਮੈਗੀ ਸਮਿਥ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਦਾਕਾਰਾ। ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ Harry Potter ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੈਕਗੋਨਾਗਲ’ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 60 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 1990 ਵਿੱਚ “ਡੇਮ” ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
2. ਡੇਮ ਅਗਾਥਾ ਕ੍ਰਿਸਟੀ, ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਹੱਸਮਈ ਕਹਾਣੀਆਂ (Mystery Novels) ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਲੇਖਿਕਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਬਾਈਬਲ ਅਤੇ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 1971 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ।
3. ਡੇਮ ਜੂਡੀ ਡੈਂਚ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਮਜ਼ ਬੌਂਡ (James Bond) ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ‘M’ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1988 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀਨ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਇਹ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
4. ਡੇਮ ਜ਼ਾਹਾ ਹਦੀਦ, ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਆਰਕੀਟੈਕਟ (ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ)। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਮੁਸਲਿਮ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਲਈ “Pritzker Prize” ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਲਈ 2012 ਵਿੱਚ “ਡੇਮ” ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
5. ਡੇਮ ਏਲੇਨ ਮੈਕਆਰਥਰ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਹਾਦਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ (Sailor)। 2005 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਚੱਕਰ ਸਮੁੰਦਰ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਹਿੰਮਤ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ “ਡੇਮ” ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅੱਗੇ “ਡੇਮ” ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਮਰਦ (Sir) ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਲੇਡੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਡੇਮ” ਇੱਕ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਉਪਾਧੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ “ਲੇਡੀ” ਅਕਸਰ ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਖਾਨਦਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਰਕੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਅਤਿ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸ਼ਬਦ “Madam” ਇੱਕ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਰਥ (ਵੈਸ਼ਿਆਵਾੜਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ) ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਫ਼ਰ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ, “Madam” ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਘਰ, ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਮੁਖੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਦੀ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ‘ਮੈਡਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰੋਬਾਰ (ਚੱਕਲਾ) ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ “ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਮਾਲਕਣ” ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਹਕਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਕੰਟਰੋਲ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ‘ਮੈਡਮ’ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ “ਮੌਸੀ” ਹੁੰਦੀ ਸੀ।ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਮੈਡਮ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ “ਕੌੜੇ ਸੱਚ” ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ Euphemism ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ “Madame” ਸ਼ਬਦ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਰੋਥਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਸੱਭਿਅਕ’ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ “ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਰੂਪ” ਦੇਣ ਲਈ ਇਸ ਖਿਤਾਬ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਾਜ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ Pejoration ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਸ਼ਬਦ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੁਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ “Madam” ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇੱਕ ਖਾਸ ਮਤਲਬ ਅਜਿਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੁੜ ਗਿਆ।
1700-1800 ਦਾ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਦਾਲਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ “Madam” ਵਜੋਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਆਮ ਕਰਮਚਾਰੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਯੁੱਗ ਦੇ ਕਈ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਕੂਲਾਂ, ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਦੋ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਮਤਲਬ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਿਸਟਰ ਅਤੇ ਮਿਿਸਜ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ‘ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ’ (Mr.) ਅਤੇ ‘ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ’ (Mrs.) ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ। ‘ਸ਼੍ਰੀ’ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਲਕਸ਼ਮੀ’ ਜਾਂ ‘ਸ਼ੋਭਾ’।
ਮਿਸਟਰ ਸ਼ਬਦ ‘Master’ (ਮਾਸਟਰ) ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਰਫ ਉਹਨਾਂ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਬ੍ਰਤਾਨਵੀਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਰਦ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਹੀ ਸਮਝਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਤਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵੇਚਣ ਦਾ ਵੀ ਰਿਵਾਜ ਸੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿੱਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਲੇਖ ਲਿੱਖ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਿਸਜ਼ ਦਾ ਮਿਸਟਰ ਅਰਥਾਤ ਮਾਲਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਆਉਂਦੇ-ਆਉਂਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਬਣ ਗਿਆ।
18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਰਸੋਈਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰਸੋਈਏ ਜਾਂ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ‘Mrs.’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।
Mrs. (ਮਿਸਿਜ ਸ਼ਬਦ ‘Mistress’ (ਮਿਸਟ੍ਰੈਸ) ਦਾ ਛੋਟਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਅਮੀਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਖੇਲਾਂ ਰੱਖਣ ਦਾ ਆਮ ਰਿਵਾਜ ਸੀ। ਰਖੇਲਾਂ ਦੀ ਵਿਆਹੁਤਾ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੱਲਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 15ਵੀਂ ਤੋਂ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ‘ਮਿਸਟ੍ਰੈਸ’ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਘਰ ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘Mrs.’ ਸ਼ਬਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਆਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸੀ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਔਰਤ ਦੇ ਰੁਤਬੇ (Status) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਔਰਤ ਕਾਰੋਬਾਰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਸੀ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਮਰਦ ਨੂੰ ਵਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਦੀ ਮਿਸਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੁਆਰੀ ਹੋਵੇ।
Mrs.’ ਸ਼ਬਦ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਰਦ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਰੇਖਲਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ‘ਘਰ ਦੀ ਮਾਲਕਣ’ ਹੋਣ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਿਿਸਜ਼ ਲਈ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਮਾਲਕ ਮਰਦ ਦਾ ਗੋਤ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਮ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਿਿਸਜ਼ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਮਿਸਜ਼ ਬਲਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ। ਮਿਿਸਜ਼ ਸਿੱਧੂ ਕਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਬਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸਾਥੀ ਨੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨਿਆ ਹੈ।
‘
Miss’ (ਕੁਆਰੀ) ਅਤੇ ‘Mrs.’ (ਵਿਆਹੀ) ਦੇ ਫਰਕ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ‘Ms.’ ਸ਼ਬਦ 1901 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਔਰਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਰਹੇ।
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਰਖੇਲਾਂ ‘Mistress’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਹੁਦਾ ਸੀ।
Total Views: 2 ,
Real Estate
