ਲੇਖਕ:ਬਲਰਾਜ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, ਯੂ.ਕੇ.
ਮੁਗਲ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ, ਜੋ ਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੇਟੀ ਸੀ। ਅਕਸਰ ਲੋਕ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਬੇਟੀ ਜਹਾਂਆਰਾ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਬੇਟੀ ਵਿੱਚ ਭੁਲੇਖਾ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਬੇਟੀ ਦਾ ਨਾਂ ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਸੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਬੇਟੀਆਂ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ,
1-ਜ਼ੀਨਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ (Zinat-un-Nissa) ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਬਰ ਅਤੇ ਪਰਹੇਜ਼ਗਾਰੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ‘ਜ਼ੀਨਤ-ਉਲ-ਮਸਾਜਿਦ’ (ਘਟਾ ਮਸਜਿਦ) ਬਣਵਾਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਬਿਰਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
2-ਬਦਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ (Badr-un-Nissa) ਵੀ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਬਹੁਤ ਨਿਮਰ ਸੀ।
3-ਜ਼ੁਬਦਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ (Zubdat-un-Nissa) ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸਿਪੀਹਰ ਸ਼ਿਕੋਹ (ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੇ ਪੁੱਤਰ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।
4-ਮਿਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ (Mehr-un-Nissa) ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਬੇਟੀ ਸੀ।
ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ (1638–1702) ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਵਿੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ 15 ਫਰਵਰੀ 1638 ਨੂੰ ਦੌਲਤਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਦਿਲਰਾਸ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਸੀ।
ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ 7 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ (ਹਾਫਿਜ਼ਾ ਬਣ ਗਈ ਸੀ), ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਫਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ‘ਮਖ਼ਫੀ’ (Makhfi – ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ‘ਛੁਪੀ ਹੋਈ’) ਦੇ ਤਖੱਲਸ (ਉਪਨਾਮ) ਹੇਠ ਗਜ਼ਲਾਂ ਲਿਖਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਮਖ਼ਫੀ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 5,000 ਗਜ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਰੁਬਾਈਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਕੋਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਿੱਜੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਲੇਖਕਾਂ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੇਹੱਦ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਬਹੁਤ ਚਹੇਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।
ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਇਕੱਲਾਪਨ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਇਸ਼ਕ ਝਲਕਦਾ ਸੀ। ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ (ਮਖ਼ਫੀ) ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੇਅਰ ਫਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਸਲ ਫਾਰਸੀ ਰੂਪ (ਪੰਜਾਬੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ) ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ:
ਅਸਲ ਫਾਰਸੀ ਸ਼ੇਅਰ (ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ)
“ਦਰ ਸੁਖ਼ਨ ਪਿਨਹਾਂ ਸ਼ੁਦਮ, ਮਾਨੰਦਿ ਬੂ ਦਰ ਬਰਗਿ ਗੁਲ, ਹਰ ਕੇ ਦਾਵਦ ਮੈਲਿ ਦੀਦਨ, ਦਰ ਸੁਖ਼ਨ ਬੀਨਦ ਮਰਾ।”
ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ (ਵਿਆਖਿਆ): ਇਸ ਸ਼ੇਅਰ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ‘ਤੇ ਗੌਰ ਕਰੋ:
ਦਰ ਸੁਖ਼ਨ (Dar Sukhan): ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ / ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ।
ਪਿਨਹਾਂ ਸ਼ੁਦਮ (Pinhan Shudam): ਮੈਂ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਹਾਂ।
ਮਾਨੰਦਿ ਬੂ (Manand-e-Bu): ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ।
ਦਰ ਬਰਗਿ ਗੁਲ (Dar Barg-e-Gul): ਫੁੱਲ ਦੀ ਪੱਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ।
ਮੈਲਿ ਦੀਦਨ (Mail-e-Didan): ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ / ਦੀਦਾਰ ਦੀ ਚਾਹਤ।
ਬੀਨਦ ਮਰਾ (Binad Mara): ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵੇ।
ਫਾਰਸੀ ਰੁਬਾਈ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਵ ਅਨੁਵਾਦ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:
“ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਬੂ ਛੁਪੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ (ਸ਼ਾਇਰੀ) ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਦੀਦਾਰ ਕਰ ਲਵੇ।”
ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ (ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਮਖ਼ਫੀ) ਵਿੱਚ ‘ਇਸ਼ਕ’ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ:
“ਐ ਮਖ਼ਫੀ! ਤੇਰੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਸ਼ਹਿਰ-ਸ਼ਹਿਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੇਰਾ ਮਹਿਬੂਬ ਤਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਪਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ।”
ਉਸਦਾ ਇਸ਼ਕ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਬਹੁਤ ਰੂਹਾਨੀ (Spiritual) ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ “ਮਹਿਬੂਬ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਰੱਬ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਪਿਆਰੇ ਲਈ।
ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਈ ਕਿੱਸੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰ-ਜਵਾਬੀ, ਸਵੈ-ਮਾਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿੱਸਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਦੀ ਕਾਵਿਕ ਜੰਗ (ਸ਼ਾਇਰੀ ਮੁਕਾਬਲਾ) ਬਾਰੇ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਇਨਸਾਨ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਆਜ਼ਾਦ ਖਿਆਲਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਇਸ਼ਕ-ਮੁਹੱਬਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਕਵਿੱਤਰੀ ਸੀ।
ਇੱਕ ਵਾਰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੈਣ ਲਈ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਸਰਾ (ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਲਾਈਨ) ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੇ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਲਾਈਨ ਸੀ:
“ਦਰ-ਏ-ਦਿਲ ਬਜ਼ਨ, ਕਿ ਦਰ ਬਿਗੁਸ਼ਾਯੰਦ…” (ਦਿਲ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹ ਸਕੇ…)
ਇਸ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਰੱਬ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਵੱਲ ਸੀ। ਪਰ ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਅਗਲੀ ਲਾਈਨ ਲਿਖ ਕੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਇਸ਼ਕ-ਏ-ਹਕੀਕੀ (ਰੂਹਾਨੀ ਪਿਆਰ) ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਮੁਕਾਮ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ:
“ਕਿ ਬਾਰ-ਹਾ ਜ਼ਦਮ, ਵ ਕਿਸੇ ਦਰ ਨਾ-ਕੁਸ਼ਾਦ!” (ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਖੜਕਾਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਿਆ!)
ਇਹ ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਦਰਦ ਸੀ ਕਿ ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਜਾਂ ਰੱਬ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇੰਨੀ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ ਜਿੰਨੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਵਾਰ ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਚਾਨਕ ਉੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਟੋਕਿਆ (ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨੂੰ ਫਜ਼ੂਲ ਸਮਝਦਾ ਸੀ)।
ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਨੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਸ਼ੇਅਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਿਸਦਾ ਭਾਵ ਸੀ:
“ਮੈਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਰਹੀ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਰੱਬ ਨੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿੰਨੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਰੂਹ ਪਾਈ ਹੈ।”
ਉਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਹਾਜ਼ਰ-ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਨ ਹੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਉਸ ਦੀ ਕਦਰ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।
ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕੁਆਰੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਕੀਲ ਖ਼ਾਨ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਦਰਦਨਾਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ।ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਅਤੇ ਅਕੀਲ ਖ਼ਾਨ (ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ) ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਕੀਲ ਖ਼ਾਨ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦਾ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਇੰਨੀ ਕਾਇਲ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਰਗੇ ਸਖ਼ਤ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਕਿਸੇ ਦਰਬਾਰੀ ਜਾਂ ਗਵਰਨਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਗੁਨਾਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਕੀਲ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ।
ਅਕੀਲ ਖ਼ਾਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ, ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਖੁਦ ਵੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲ ਦੀ ਛੱਤ ‘ਤੇ ਟਹਿਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘਦੇ ਅਕੀਲ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਅਕੀਲ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਵੀ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਝਲਕ ਦੇਖੀ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਦਾ ਕਾਇਲ ਹੋ ਗਿਆ।
ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ‘ਸ਼ਾਇਰੀ’ ਬਣਿਆ। ਅਕੀਲ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸ਼ੇਅਰ ਲਿਖ ਕੇ ਭੇਜਿਆ। ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਨੇ ਉਸਦਾ ਜਵਾਬ ਇੰਨੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਕੀਲ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੰਦਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਭਿਣਕ ਲੱਗ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਅਕੀਲ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦੇਗ (ਵੱਡਾ ਬਰਤਨ) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਲਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇਗ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਅੱਗ ਬਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਅਕੀਲ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅੰਦਰੋਂ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦਮ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ (ਕੁਝ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਫ਼ਵਾਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ), ਪਰ ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਰਦ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਅਧੂਰੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ:
“ਮੈਂ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਗਾ।”
ਇੱਕ ਸ਼ੇਅਰ ਜੋ ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:
“ਗੁਲਸ਼ਨ ਮੇਂ ਗੁਲ ਰੁਖ਼ੋਂ ਸੇ ਅਜੀਬ ਇਤਿਫ਼ਾਕ ਹੈ, ਹਮ ਗੁਲ ਸਮਝ ਰਹੇ ਥੇ, ਮਗਰ ਵੋ ਤੋ ਖਾਰ (ਕੰਡਾ) ਨਿਕਲਾ।” (ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਖੂਬਸੂਰਤ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨਾਲ ਅਜੀਬ ਸਬੱਬ ਬਣਿਆ, ਮੈਂ ਫੁੱਲ ਸਮਝ ਕੇ ਹੱਥ ਪਾਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਕੰਡਾ ਨਿਕਲਿਆ।)
ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ 20 ਸਾਲ ਬਹੁਤ ਦੁਖਦਾਈ ਸਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ (ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਅਕਬਰ) ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 1681 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਲੀਮਗੜ੍ਹ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਸਲੀਮਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕੱਟੜ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬਗਾਵਤ ਕਰਕੇ ਕੈਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਸਦੀ ਆਜ਼ਾਦ ਖਿਆਲੀ ਅਤੇ ਇਸ਼ਕੀਆ ਸ਼ਾਇਰੀ ਤੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਚਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਬੇਟੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ।
ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ‘ਮੁਸ਼ਾਇਰਿਆਂ’ (ਕਵੀ ਦਰਬਾਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲਈ ਮੁਹੱਬਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਖਾਨਦਾਨ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮੰਨਿਆ।
ਕੈਦ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਕਸਰ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠ ਕੇ ਰੋਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕੈਦ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖਿਆ ਸੀ:
“ਇਹ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਵੇਗੀ।”
1702 ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ‘ਤੀਸ ਹਜ਼ਾਰੀ’ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ
ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ੇਅਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੁਗਲ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਪੜਦਾ ਪ੍ਰਥਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਰੂਹ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਰਾਹੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਰਹੇਗੀ। ਲਾਹੌਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ “ਚੌਬੁਰਜੀ” ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਈ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕ ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਪਿਆਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੌਬੁਰਜੀ ਬਾਗ਼ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਖਿਆਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤੜਪ ਹੈ, ਉਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਫਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
